नवीन लेख .......... संध्या आणि गायत्री मंत्र विज्ञान....

                                                                                लेखक…… हेमन्त सहस्रबुद्धे 

मित्रांनो प्राचीन काळी ऋषींनी संपूर्ण विश्वाच्या कल्याणासाठी अनेक गोष्टी सांगून, करून ठेवल्या आहेत. आज आपण त्यापैकी गायत्री मंत्र आणि तो "संध्या" करण्या बरोबर का जोडला गेला आहे ते पाहू या....

गायत्री मंत्र आहे १] "तत सवितृ वरेण्यं" ! 
                     २] "भर्गो देवस्य धीमही" ! 
                     ३] "धियो योन: प्रचोदयात" ! 



एव्हढाच ... पुढील सात व्याहृतीन मधील [ व्याहृति म्हणजे एकापेक्षा एक लहान अथवा सूक्ष्म होत जाणारे "लोक" उदा. जसे विष्णुलोक, शिवलोक वगैरे....] 

ओम भू: र्भूव: स्व: मह: जन: तप: सत्यं: पैकी पहिल्या ३ व्याहृतीच आपण दर वेळेस गायत्री मंत्रा बरोबर म्हणावयाच्या असतात. या सातही व्याहृति फक्त पहिल्या वेळेस म्हणावयाच्या असतात. कारण ते अतिशय सूक्ष्म होत जाणारे "लोक" असल्याने आपल्या शरीराला, हृदयाला त्याच्या लहरी त्रासदायक ठरू शकतात.

 हृदयामध्ये - ७० ते ९० Nano Volts एव्हढा विद्युत प्रवाह वाहात असतो. नंतर श्री. ना. या. जोशी, सोबत मी देत असलेल्या मुखपृष्ठाच्या पुस्तकाचे जग प्रसिद्ध अंतराळ संशोधन संस्था "नासा" येथून निवृत्त झालेले लेखक श्री [Dr ] र.प. थत्ते आणि इतर अनेक विद्वान यांचा सखोल अभ्यास आणि श्रीमत श्रीपाद श्री वल्लभ चरित्रामृत यात केलेल्या उल्लेखाप्रमाणे गायत्री मंत्र हा सूर्यप्रकाशाचा किरण विभाजित केल्यावर त्याचे जे ३ मुख्य भाग होतात, त्यांचे प्रतिनिधित्व करणारा आहे.

 हे भाग आहेत- १] इन्फ्रा रेड [अवरक्त ] विभाग] यात इन्फ्रा रेड रेज, मायक्रो वेव्ज, रेडीओ वेव्ज हे उप विभाग येतात. 

                     २] विजिबल रेज [ दृश्य पट्टा ] यात रेड, ऑरेंज यलो, ग्रीन. ब्ल्यू, इंडिगो आणि व्हायोलेट या सात रंगांचा पट्टा येतो तर यानंतर 
                     ३] अल्ट्रा व्हायोलेट रेज [ अतिनील विभाग यात अल्ट्रा व्हायोलेट रेज, X रेज, Gamma रेज, आणि कॉस्मिक रेज हे उप विभाग येतात. तर हे सगळे स्वन्त्र विभाग असल्याने, त्यांची कार्ये अगदी भिन्न असल्याने "गायत्री मंत्र" म्हणताना तो वर दिलेल्या १,२ आणि ३ क्रमांकाप्रमाणे प्रत्येक ठिकाणी एक दोन क्षण थांबून मग पुढचा भाग अश्या पद्धतीने पश्यंती वाणीतच म्हणजे "मनातच" जप करावयाचा असतो. अन्यथा त्याचंही सरमिसळ झाल्यास अतिशय घातक सिद्ध होऊ शकतो.

तसेच एका विद्वानांच्या म्हणण्या नुसार गायत्री मंत्र ही "4 1H + 2 e --> 4He + 2 neutrinos + 6 photons " या सूर्यावर हायड्रोजन वायूपासून हेलियम, मुक्त Neutrons , Photons आणि उर्जा निर्मितीच्या प्रक्रियेचे वर्णन आहे. सध्या माझ्याकडे तो लेख उपलब्ध नाहीये. झाल्यास अवश्य आपल्या पुढे सादर करेन. 

असो. त्यामुळे गायत्री मंत्र हा नुसता "कॅसेट " बनवून ऐकण्याचा मंत्र नाही हे आपल्या नक्की लक्षात आले असेल. तसेच त्याचा उच्चार बरेच जण "तस्य" असा करतात तो तसा नसून "तत सवितुरवरेण्यं" असा करणे आवश्यक आहे. गायत्री मंत्रावर लेडबिटर वगैरे अनेक परदेशी संशोधकांनी अभ्यास करून त्याचे गुण गायले आहेत. सर्वात जास्त स्पंदने निर्माण करणारा मंत्र म्हणून त्याचे कौतुक केले आहे. असा हा गायत्री मंत्र लाल, शुभ्र असा अतिशय तप्त असल्याने त्याला ओम हा फिल्टर लावला जातो. ब्राह्मणांनी ३ वेळा, क्षत्रियांनी २ वेळा आणि विषयांनी १ वेळेस ओम लावावा असे सांगितले आहे.

 गायत्री मंत्राला शाप आहेत. पूर्वी वसिष्ठ, गाथी राज पुत्र विश्वामित्र [नावातच विश्व मैत्री आहे] हे शास्त्रद्न्य ऋषी, विरिंची [शंकर ], या मूळ देवता आणि वरुण ही निसर्ग देवता यांचे शाप आहेत. शाप म्हणजे त्यावर घातलेले बंधन. या मंत्राचा गैर वापर होऊ नये म्हणून या देवतांनी आणि संशोधक ऋषींनी [ज्यांच्या शास्त्र, शस्त्र, अस्त्र, वस्त्र, गात्र [अवयव], पात्र, नेत्र [ बघण्याची उपकरणे], नंतर, मंत्र, यंत्र या जीवन विषयक सर्व अंगांचा अभ्यास करणारया सुसज्ज प्रयोग शाळा होत्या] या गायत्री मंत्राला "बांधून" ठेवले आहे. 

शापोद्धार मंत्राचा उच्चार करून मग गायत्री मंत्राचा जप करावयाचा असतो. तर त्याचे योग्य ते फळ मिळते. तसेच गायत्री मंत्र म्हणून झाल्यावर फक्त पहिल्या वेळेस "गायत्री शिरस" म्हणावयाचे असते]. गायत्री मंत्राच्या ध्यान मंत्रात [ मुक्ताविदृम हेम नील धवल छायेर्मुखे स्त्रक्षणेई...र्युक्तामिंदू कलानिबद्ध मुकुताम तत्वार्थ वर्णात्मिकाम... गायत्री वरदा भयान्कुश्कशा शूलं कपालं गुणं... शंखं चक्र मथार विंदयुगुलं हस्तेर्वहन्तिं भजे.... [ हे व्याकरण दृष्ट्यासगळे बरोबर नसू शकते- टायपिंग च्या अडचणीमुळे] सुरवातीला प्रकाश किरणातील रंगान्बाबत सांगून नंतर आकाशातील गदा, शंख, चक्र अशा वेगवेगळ्या आकाराच्या आकाश गंगान बद्दल वर्णन आहे, की जे आकार आपल्या माता भगिनी सकाळी रांगोळी काढताना काढत असतात. अर्थात ऋषींनी आपल्याला या नक्षत्रे, आकाशगंगा, एव्हढेच काय सारा खगोल जाणून घ्या असे तर सांगितलेच आणि त्यांच्या एव्हढे "व्यापक" विशाल होण्यासही सांगितले आहे....

गायत्री जपा आधी २४ मुद्रा केल्या जातात. मुद्रांबाबत स्वतंत्र चर्चा करेन. आणि संध्या सुद्धा केली जाते. ती फक्त ब्राह्मणानीच करावयाची असे अजिबात नाही. गायत्री मंत्र हा अतिशय शक्तिशाली असल्याने तो पेलण्याची शक्ती यावी म्हणून आणि हात, कान, डोळे, पाय, जीभ आणि सारी सारी गात्रे म्हणजे अवयव सोनाराच्या तराजू प्रमाणे "अलाईन्ड" किंवा बरोबर लावलेले किंवा adjust केलेले अतिशय शक्तिमान होतात. 

संध्या म्हणजे दिवस आणि रात्र, उजेड आणि अंधार यांच्या संधीकालात केलेली उपासना. श्री थत्ते [नासा] यांच्या म्हणण्यानुसार सूर्योदय आणि सूर्यास्त यांच्या थोडा काल आधी "उत्तरेकडे" मुख करून उपासना केल्याने आपली उपासना फोटोत दाखवल्या प्रमाणे सूर्याच्या चुंबकीय क्षेत्राचा कोणताही अडथळा न येता सरळ आपल्या आकाश गंगेच्या मुळाशी म्हणजे "मूळ नक्षत्रात" पोहोचते. आणि हेच ते कारण आहे "संध्या वंदनाचे".

गायत्री उपासना ही फक्त सूर्याची उपासना नसून ती "सविता" म्हणजे "सृष्टीला जन्म देणाऱ्या" देवतेची, "गायत्री छंदातील" उपासना असल्याने दुपारी बारा ते जवळपास सव्वा पाच हा कालावधी वगळता कधीही केलेली चालते, अर्थात प्रत्येक वेळेच्या उपासनेचे लाभ आणि त्यांचा काल हा वेगवेगळा असू शकतो. 

असो. संध्येसाठी आणि हिंदू धर्मात इतर सर्व धार्मिक विधींसाठी आणि पिण्याच्या पाण्यासाठी "तांब्या पितळेची" भांडी वापरली जातात. कारण आधुनिक संशोधनाने हे सिद्ध झाले आहे की सोने, चांदी, तांब्या पितळेच्या भांड्यात पाणी ठेवले तर ते ग्राम + ve , ग्राम - ve आणि सर्व प्रकारच्या उदा, इ कोलाय वगैरे जंतूंचा नाश होतो. यामध्ये या विशिष्ठ धातूंमुळे पाण्यातील आयन्स मुक्त होऊन ते पाण्यातील जानुन्चा नायनाट करतात. या क्रियेला विदेशी लोकांच्या "शास्त्रीय" भाषेत "ओलीगो डायनामिक इफेक्ट" असे जड नाव आहे. ते वाचले की मग खरच पाणी शुद्ध झाल्यासारखे वाटते म्हणून दिले आहे. आता संध्येतील महत्वाचे विधी, त्यांचे अर्थ आणि उपयोग हे थोडक्यात पाहू...त्यातील मात्र वगैरे भाग तुम्ही संध्येच्या बाजारात मिळणाऱ्या पुस्तकात वाचू शकता.

१] संकल्प- यात आपण संध्यावंदन का करीत आहोत यासाठी संकल्प सोडावयाचा असतो. "संकल्प" का? तर आपल्या मनात नेहमी सतत आपण पुढे काय करणार आहोत याची "चित्रे तयार होत असतात. नंतर आपण ते कार्य करतो. सवयीने आपल्याला असे होत आहे हे आता जाणवेनासे झालेले आहे. पण जर मनात विकल्प आला तर आधीचे संकल्प चित्र पुसले जाऊन कामात विघ्न येते. म्हणून प्रतिदिन संकल्प करून निश्चयाला दृढ करावयाचे.

2] मार्जन - यात मार्जनाचे मंत्र म्हणून पाळीतील पाणी मस्तकावर शिंपडायचे असते. याने आपण स्वत:ची शरीर आणि मनाची शुद्धी करत असतो. 

३] अघमर्षण - यामध्ये मंत्र म्हणून पळीभर पाणी उजव्या हातात धरून नंतर त्यात उजव्या नाकपुडीने श्वास जोरात सोडून ते पाणी डावीकडे टाकायचे असते. हे केल्याने श्वासातील, मनातील सर्व घाण बाहेर टाकली जाते. डावीकडे टाकणे म्हणजे ही प्रक्रिया नाश करण्यासाठी करणे होय. आसन विधी आणि न्यास यामध्ये आपली आसनाची म्हणजे बैठकीची शुद्धी आणि न्यासामध्ये शरीरावर देवतांना धारण केले जाते. याबाबत सविस्तर पुन्हा कधीतरी. 

यानंतर गायत्री ध्यान, गायत्री जप करावयाचा. यामध्ये हृदयावलभ्भन हा अतिशय आवश्यक विधी आहे. याचेही स्वतंत्र मंत्र आहेत. या विधीमुळे गायत्री जपाला सहन करण्यासाठी कोमल, नाजूक हृदयाला तयार करणे हाच आहे. तसेच हृदयाचे तापमान सुद्धा नियंत्रीत करण्यासाठी याचा उपयोग होतो. यानंतर दिशावंदन, प्रदक्षिणा, न्यास विसर्जन आणि ईश्वरार्पण असे विधी होऊन संध्या संपते. वेगवेगळ्या शाखांची थोडी थोडी वेगवेगळी मंत्र उच्चारण पद्धत, संध्या पद्धत आहे. त्यात आपल्याला जायचे नाहीये. या सर्व संध्या विधींना कोणी "कर्म कांड" म्हणून त्याची चेष्टा करत असेल तर त्या विद्वानांबद्दल म्या पामर काय बोलणार?

गायत्री जपाचा संबंध गायत्री मधील २४ अक्षरान प्रमाणे शरीरातील २३ गुणसूत्रांच्या जोड्या आणि चोविसावे मन याच्याशी आहे. शरीरातील पेशिंबरोबर आहे. शरीरातील ७ चक्रांबरोबर आहे. की ज्या सात चक्रांना आपापले रंग, गुण आणि कार्ये आहेत. श्वासा बरोबर आहे. गायत्री जप करताना श्वासामध्ये अनेक सकारात्मक बदल होतात. तो एक वेगळाच विषय आहे. मेंदूशी, हृदयाशी अगदी शरीराच्या प्रत्येक अवयवा बरोबत गायत्री संबंधित आहे. तो विषय घेऊन पुन्हा भेटेन....जाता जाता एक सांगायचे म्हणजे प्रत्येक देवतेचे स्वतंत्र गायत्री मंत्र आहेत. 

आपण अथर्वशीर्षा मध्ये किंवा गणेशाची स्तुती करताना जे "एकदन्ताय विद्महे ! वक्रतुंडाय धीमही ! तन्नो दंती प्रचोदयात ! असे जे म्हणतो तो गणेश गायत्री मंत्र आहे. इतर देवतांचे गायत्री पुन्हा कधीतरी देईन. सोबत गायत्री जप आणि विषयाशी इतर असे ५-६ फोटो देण्याचा प्रयत्न करतो आहे. पुढे मी आत्ताच लिहिलेली गायत्रीची प्रार्थना, आरती देतो आहे. 

गायत्री देवी तू अससी त्रिशक्ती,
भक्तांना देसी तू दु:खातून मुक्ती......
जय देवी जय देवी गायत्री देवी ...
जय जय मंगल वदने, मुनिजन वंदिती.....!! धृ !! जय देवी जय देवी....

पंचमुखे धारण करुनी अवतरली,
अष्टायुध हातात, घेउनी सज्जली,
पापांची राशीही सत्वरी नाशिली,
तुझ्या तेजाच्या पूजाव्या ज्योती..............!! १ !! जय देवी जय देवी....

कमलासनी बैसुनी, माता गायत्री,
काली, लक्ष्मी, शारदा, कैवल्यदात्री,
भरते आनंद ती मनुजाच्या गात्री,
असा ठेवा आला साधका हाती...............!! २ !! जय देवी जय देवी....

अष्ट सिद्धी, नवनिधी मिळतील,
हर्षाच्या लहरी हृदयी उठतील,
ह्रीं, श्रीं, क्लीं मंत्र सिद्ध होतील,
संसार सुखाचा, जमतील नाती,,,,,,,,,,,,!! जय देवी जय देवी......

महिमा वर्णाया थकले त्रिवेद,
अंतरी घुमू दे अनाहत नाद,
पोचेल देवाला भक्ताची साद,
कलादास गायत्री चरणांची माती..........!! ३ !! जय देवी जय देवी....


कवी Dr हेमंत उर्फ कलादास .......

--------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

तुळस----- नवीन लेख

आमचे मित्र डाक्टर हेमंत सहश्रबुद्धे यांचा भारतीय तुलसी वर माहितीपूर्ण लेख  तसेच उपयोग तिन भागात दिली आहे . हे तिन्ही भाग आम्ही आपल्या वाचका साठी  पोस्ट करीत आहोत.


धन्यवाद.
------------------------------------------------------------------------------


तू ळ स ( तुलसी )


मित्रहो,  ७ नोव्हेंबर अर्थात कार्तिक शुद्ध १२, या चातुर्मास्य समाप्तीच्या दिवशी तुलसी विवाह काल सुरु होतो .  त्या निमित्ताने तुळशीबद्दल काही सांगावेसे वाटते.

                                   भारतीय तुळस ( तुलसी )

सर्वप्रथम मी या परमेश्वराला तुल्य-सी असलेल्या म्हणजे जिची तुलना परमेश्वराशी होऊ शकते अशा या तुळस देवतेला मन:पूर्वक नमस्कार करून आपल्याशी संवाद साधतो.


       भाग १......................


तुळशीचे आजच्या शास्त्रीय भाषेतील वेगवेगळ्या प्रजातीन प्रमाणे वेगवेगळी नावे आहेत. श्वेत तुळस [पांढरी तुळस] - Ocimum Sanctum , ,कृष्ण तुळस [काळी तुळस]- Ocimum Dilosum  आणि तिसरी एक प्रजाती आहे तिला Ocimum Tenuiflorum असे म्हणतात.

                                                  
                            [पांढरी तुळस] - Ocimum Sanctum

                                
                           [काळी तुळस]- Ocimum Dilosum 

                                      Ocimum Tenuiflorum



संस्कृत मध्ये तुळशीची तिच्या उपयोगानुसार, उत्पत्ती स्थानानुसार आणि इतर अनेक गुण धर्मांनुसार वेगवेगळी नावे आहेत. ती अशी.

ग्राम्या---- गावात, सर्वत्र होणारी,

सुलभा---- सहज मिळणारी,

सुरस आणि सुरसा---- चांगल्या रसाची,


सुभगा---- कल्याणकारी,


भुतेष् आणि भूतप्रीया---- सर्व प्राण्यांना आवडणारी,


पुतपत्री---- जिची पाने खाल्ल्याने शरीर पवित्र होते,


सूरदुंदुभी आणि देवदुंदुभी---- जिच्या पानांमध्ये देव रहातात,


अपेत राक्षसी ---- राक्षसांचा म्हणजेच कीटक[ डास], जंतूंचा नाश करणारी,


कायस्था---- शरीर स्थिर, दृढ करणारी,


सुरभी, स्वादुगंधा ---- सुगंध असणारी,


वृंदा---- वृंदा नावाची एक राक्षसपत्नी विष्णूच्या वरदानाने पृथ्वीवर अवतरीत झाली म्हणून तसेच तिच्यावर एकत्रित  फुले लागतात म्हणून वृंदा,



तसेच आपल्याला नावावरून सहज अर्थ कळेल अशीही काही नावे आहेत.

पावनी, पापघ्नी, तीव्रा, सरला, त्रिदशमंजरी, मंजरी, सुमंजरी, बहुमंजरी, त्रिदशमंजरी, वैष्णवी, विष्णू वल्लभा, विष्णुप्रिया,  हरिप्रिया, कृष्णप्रिया वगैरे....इंग्रजीत तुळशीला ती डास नष्ट करत असल्याने " मस्कीटो प्लांट " सुद्धा म्हणतात तसेच ती पवित्र असल्याने "होली बसिल" असेही म्हणतात.



तुलसीपत्रसहितं जलं पिबति यो नर:!

सर्वपापविनिर्मुक्तो मुक्तो भवती भामिनी  !!


असा तुळशी बद्दल उल्लेख आढळतो. याचा अर्थ तुळशीची पाने घातलेले पाणी पिणारे सर्व रोगांपासून मुक्त होतात.


जर्मन संशोधक Dr एडवर्ड बाख, ज्यांनी आपली वार्षिक ५००० पौंडांची वैद्यकीय practice सोडून देऊन संशोधनाला वाहून घेतले आणि नोसोड्स आणि बाख फ्लॉवर थेरपीचा जन्म झाला. ज्यात फुले निर्झराच्या स्वच्छ पाण्यात बुडवून ठेऊन सुर्प्रकाशात ठेवल्यावर फुलातील गुणधर्म त्या पाण्यात उतरतात हे त्यांच्या लक्षात आले. अशा ३८ फुलावर संशोधन करून त्यांनी वेगवेगळ्या मानसिक विकारांवर औषधे शोधून काढली.


त्यांची ज्ञानेंद्रिये इतकी संवेदनाक्षम झाली होती की त्यांनी त्या त्या फुलाची पाकळी जिभेवर टाकल्यावर त्यांना त्यामुळे शरीरात झालेले बदल लगेच लक्षात येत असत. या बाख फ्लॉवर औषधांनी लाखो लोक मानसिक त्रास, अपघात, दुर्दैवी मृत्यू नंतरच्या धक्क्यातून सावरलेले आहेत. असो, तर हेच तत्व हिंदुंच्या पूजेत वापरले गेले आहे. पूजेच्या वेळेला तीर्था मध्ये दुध, मधासहित तुळस, दुर्वा देखील असतात.


गणेश उपासना करता उष्णता आणि पित्त वाढत असल्याने ते शमण्यासाठी दुर्वांचे तीर्थ किंवा रस, शंकर किंवा शिव उपासना करताना वात वाढत असल्याने [ किंवा वात वाढल्यावर] बेलाचे तीर्थ किंवा रस आणि विष्णू किंवा नारायणाची [नार + आयन किंवा अयन अर्थात पाण्याचा किंवा पाण्यातील देव. पाणी हे सोम + अग्नी या दोन देवतांनी बनलेले आहे किंवा पाण्यात अग्नी असतो असे उल्लेख आहेत हे सोम म्हणजे ऑक्सिजन आणि अग्नी म्हणजे हायड्रोजन. पाण्यातील एलेक्ट्रोंस आणि प्रोतोंस त्यांच्या भार स्वरूपात विहरू लागल्यावर त्यांना आयन असेच म्हंटले जाते.


कफ वाढत असल्याने तुळशीचे तीर्थ किंवा रस वापरणे उपयुक्त असल्याने वैदिक धर्मात धर्माच्या माध्यमातून या गोष्टी अगदी सामान्यातील सामान्य माणसापर्यंत पोहोचविल्या गेल्या, ज्या अगदी स्वस्त किंवा बिनपैशाच्या आहेत.


   
 तुळस [ भाग२]............


वेंकटेश्वरा विद्यापीठ आणि इतर काही संशोधकांच्या अभ्यासानुसार तुलस हीच एक वनस्पति अशी आहे की जी "ओझोन" [O३] बाहेर टाकते. सध्या म्हंटल्या जाणार्या ग्रीन हाउस इफेक्ट नुसार पृथ्वीवर आलेल्या सूर्य प्रकाशातील थर्मल इन्फ्रारेड किरण वाजवीपेक्षा जास्त प्रमाणात येथील भयानक प्रदूषणामुळे धरून ठेवले गेल्याने पृथ्वीचे तापमान प्रचंड प्रमाणात वाढत आहे. आणि त्यामुळे बर्फ़ाच्छादित पर्वतावरील बर्फ वितळून हे पाणी समुद्रात मिसळून समुद्राकाठची शहरे पाण्याखाली जाण्याचा धोका निर्माण झाला आहे.


फ्रीज सारख्या उपकरणांमुळे अर्थात त्यात वापरल्या गेलेल्या CFC सारख्या रसायनांमुळे वातावरणाच्या वरील ओझोनचा थरही विरळ होत चालला आहे. आणि या निर्माण झालेल्या मोठ्या जागेतून सूर्य प्रकाश अजून तीव्रतेने पृथ्वीवर येतो आहे. आपण अंगावर जे Body स्प्रे मारतो त्यामुळे शरीराभोवतीचा ओझोन कमी होतो. या सर्वांवर बिन खर्चिक आणि सोपा उपाय म्हणजे तुळस लावणे होय.


तुळशीला सकाळी माय भगिनी पाण्याचे अर्घ्य देऊन नमस्कार करून प्रदक्षिणा करतात. त्यामुळे पाण्यातून परावर्तीत झालेल्या सूर्यप्रकाशातील ७ रंग त्या स्त्रीच्या शरीरावर पडून तिला त्याचा फायदा होतो. तसेच तुळशीच्या वासाने मन प्रफुल्लीत होते. हवा तुळशीने शुद्ध तर झालेलीच असते. त्याचाही लाभ होतो.


 प्र+ दक्षिणेचा सुद्धा लाभ होतो. प्र म्हणजे पुढे जाणे आणि दक्षिणा म्हणजे आपल्या उजव्या बाजूने. सारे सौर मंडळ, ग्रह, तारे, आकाशगंगा, अणु, रेणू सारे सारे फिरत आहेत. त्यामुळे जगाची निर्मिती, स्थिती आणि पोषण चालू आहे. तर मग आपणही जर आपल्याला पूज्य असलेल्या देव, गुरु किंवा वनस्पती आणि प्रतीकाभोवती जर फिरलो म्हणजेच प्रदक्षिणा केली तर आपलेही जीवन सुलभ, आनंदी आणि सुखमय होईल.


ग्रहणकाळामध्ये अन्न आणि पाणी दुषित होऊ नये म्हणून त्यावर तुळशीची पाने ठेवतात. मृत व्यक्तीच्या मुखात गंगाजल आणि तुळस घालतात.....दोन्हीही जंतुघ्न असल्याने... तुळशीतून उडणारे यलो ओईल हे हवा शुद्धही करते आणि डासांना पळवून सुद्धा लावते.


इथे अजून एक गोष्ट सांगावीशी वाटते की खूप पूर्वी माझ्या एक गोष्ट वाचनात आली होती ती म्हणजे पुण्याजवळील NCL Laboratory ला तुळशीच्या पानात "सोन्याचा" अंश आढळून आला होता. कदाचित त्यामुळेच रुक्मिणीने श्रीकृष्णाची सुवर्णतुला करताना तुळशीचे एक पान सोन्याच्या पारड्यात टाकले असावे.


   तुलस [भाग ३]........



आता तुळशीचे काही व्यावहारिक उपयोग पाहू.

                                            ( 1 )
तुळस ही हृदयरोग, उच्च रक्तदाब, कोलायटीस, दमा अशा अनेक रोगांवर गुणकारी आहे. आयुर्वेदाप्रमाणे तुळस ही कफहर, थंडीतापात ज्वरहर, अरुची, जंत, विष, कुष्ठ, मळमळ यांचा नाश करणारी पण उष्ण आणि पित्तकारक आहे.

                                          ( 2)
तुळशीची पाने दातांखाली धरल्यास रक्त येणे थांबून हिरड्यांची सूज कमी होते. विड्याच्या म्हणजे नागवेलीच्या पानासारखे श्रीलंकेत तुळशीचे पान कात, सुपारी घालून खातात, त्याने तोंडाचे, घशाचे विकार होत नाहीत. मूत्ररोग, पुरुषांचे रोग, उष्णतेचे विकार यामध्ये तुळशीचे बी अत्यंत उपयोगी आहे.
                                          ( 3 )
पुरुषाच्या काही विकारात तुळशीचे मूळ देखील अत्यंत उपयुक्त आहे. तुळशीचे बी वापरताना साधारणपणे रात्रभर पाण्यात भिजवून दुसऱ्या दिवशी हे पाणी गाळून टाकून हे बुळबुळीत झालेले बी दुधात साखरे सहित मिसळून घेतल्याने उष्णतेचे विकार बरे होतात.

                                           ( 4  )
स्त्रियांच्या विकाराताही तुळशीचे अनेक उपयोग आहेत. गरम पाण्यात लिंबाचा रस, अथवा आल्याचा रस, मुठभर तुळशीची पाने आणि मुठभर पुदिन्याची पाने या सर्वांची वाफ चेहरयावर घेतल्यास चेहऱ्यावरील वांग, काळे डाग वगैरे जाण्यास मदत होते. अगदी महत्वाचे म्हणजे तुळशीच्या मूळ आणि खोडाच्या उगाळून केलेल्या लेपाच्या गंधाने लेपण कपाळावर केल्यास जेनेटिक रोग [शरीरातील गुणसूत्रांमध्ये विचित्र बदल होऊन होणारे रोग], आनुवंशिक रोग बरे होऊ शकतात.

                                             ( 5 )

योग्य वैद्य किंवा डॉक्टरांच्या मार्गदर्शनाखाली उपचार घेतल्यास खूप उपयोग होऊ शकतो. कोठेही विश्वास हा महत्वाचा आहे. तुळशीचे शेकडो उपयोग आहेत. ते या छोट्याश्या लेखात देणे शक्य नाही आणि तो लेखाचा हेतूही नाही. माझ्या प्रत्येक लेखात त्या त्या गोष्टीबद्दल प्रचलित नसलेली आणि विज्ञानाचा पाया असलेली माहिती देण्याचा माझा प्रयत्न असतो.
                                             

अखेरीस एक सांगावेसे वाटते की तुळस ही फक्त एक वनस्पती नसून एक संस्कृती आहे. कधी तणावात असाल, कंटाळले असाल तर तुळशीचा वास घेऊन बघा ...कसे शांत, तणावरहित वाटते ते........!!!!


 तुळशीच्या वासानेच एक प्रकारची पवित्र, मंगल अशी आध्यात्मिक अनुभूती येते. म्हणून मित्रांनो घराजवळ एक तरी तुळशीचे रोप लावाच आणि देशसेवा, समाजसेवा, विश्व्सेवा आणि निसर्गसेवा करा. छातीवर बिल्ला लावून आणि दारावर समाजसेवक अशी पाटी लावूनच फक्त समाजसेवा होत नसते. ती अशा छोट्या छोट्या गोष्टतूनही पुढे जाते.


आपण आपल्या धार्मिक परंपरा, चालीरीती, सण, उत्सव, कर्मकांड या सारयांकडे स्वच्छ, निर्मल आणि तरीही सजगतेने पहायला शिकू या. आणि या भारतमातेचा, वैदिक धर्माचा झेंडा सारया विश्वात मोठ्या विश्वासाने, डौलाने फड्कावूया.... चला मित्र, मैत्रिणींनो, बंधुंनो, भगिनींनो चला.....स्वत:च्या परंपरांकडे उपहासाने बघण्याचा दृष्टीकोन टाकून जग बदलूया........ मी केव्हाच त्या वाटेवर निघालोय....तुम्ही?


Dr हेमंत उर्फ कलादास.......


इतर देशातील तुलसी -------

अफ्रीकन ब्लू बेसिल

                                                     
                                    MEDITERREANEAN

BESIL

                                 इतालियन बेसिल

                               

                                 म्याक्सिकन स्पायसी  बेसील

 थाई बेसिल

--------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------